ต้นไทรนิโครธ (Ficus bengalensis L.) / ไม้มงคล

ไทรนิโครธ

ไทรนิโครธ เป็นพันธุ์ไม้ที่อยูในกลุ่มเดียวกันกับโพธิ์ กร่างและมะเดื่อ คือสกุล (genus) มะเดื่อ (Ficus) ในวงศ์(Family) ไทร (Moraceae) เป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ ลำต้นเป็นพูพอนมาก มีกิ่งก้านสาขาไม่แพ้ต้นโพธิ์เช่นกัน ปลายกิ่งจะห้อยลู่ลง ทำให้เกิดเป็นพุ่มกลมแน่นทึบ ตามลำต้นและกิ่ง จะมีรากอากาศห้อยย้อยลงมามาก ซึ่ง "รากอากาศนี้จะเจริญเติบโต เป็นลำต้นต่อไปได้อีกด้วย ฉะนั้นบางทีจะทำให้เกิดเป็นหลืบสลับซับซ้อน ดูเป็นฉากเป็นห้องพัก กำบังลม ฝนได้เป็นอย่างดี และเพราะเหตุนี้พระพุทธเจ้าจึงทรงเสด็จ ประทับเพราะอาจจะเป็นได้ว่าในช่วงนั้นมีฝนตก และลมแรง 

ตามกิ่งอ่อนจะมีขนนุ่มๆ หนาแน่น ตามใบอ่อนก็มีขนแน่น โดยเฉพาะอย่างยิ่งทางด้านท้องใบ  แต่พอใบแก่ขนจะหลุดร่วงไปหมด ใบจะติดเวียนกัน เป็นกลุ่มตามปลายๆ กิ่ง . เมื่อทิ้งใบจะปรากฎรอยแผลใบเด่นชัด ใบรูปไข่ กว้าง 10 - 14 ซม. ยาว 15 - 20 ชม. ปลายใบมน โคนใบโค้งกว้างๆ หรือหยักเว้าเข้าเล็กน้อย เนื้อใบหนา แขนงใบมีระหว่าง 4 - 6 คู่ ก้านใบอวบ ยาว 2 - 5 ชม, ผลกลม โต วัดผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 - 1.5 ชม. ผลจะติดแนบอยู่กับกิ่ง และแต่ละผลจะมีกาบ 2- 4 กาบ เมื่อผลแก่จะมีสีแดงคล้ำๆ  หรือสีเลือดหมู เป็นอาหารของสัตว์พวกนกได้เป็นอย่างดี

ไทรนิโครธ ขึ้นกระจายทั่วไปในย่านเอเชียเขตร้อน อาจจะขึ้นเป็นกลุ่มๆ หรือกระจายห่างๆ ตามพื้นที่ ที่ค่อนข้าง ชุ่มชื้น ไม่เลือกชนิดดิน และสามารถอยู่ได้ ในที่น้ำท่วมชั่วคราวได้ การขยายพันธุ์ก็โดยอาศัยเมล็ด ซึ่งนกจะพากันมากินแล้วบินไปถ่ายมูลที่อื่น ไทรนิโครธก็จะไปขึ้นที่นั้น จึงเป็นเหตุให้การแพร่พันธุ์เป็นไป อย่างกว้างขวางมาก นอกจากนี้ยังอาจจะใช้วิธีซำหรือ ตอนกิ่งนำไปปลูกก็ได้ โดยปกติมักนิยมปลูกไว้ตามวัดวาอารามและตามสวนสาธารณะที่มีเนื้อที่กว้างๆ  เพื่อใช้เป็นที่พักของพุทธศาสนิกชน ตลอดจเป็นที่อาศัย และแหล่งอาหารของนกกาต่างๆ

ความจริงต้นไทรในอินเดียก็มีมากมายหลายชนิด บางชนิดก็มีพุ่มหนาแน่นเหมาะที่จะใช้เป็นที่พักอาศัยในระหว่าง การเดินทาง เช่นกัน เช่น ไทรย้อย ที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Ficus bengnalensis L. และยาง อินเดีย ที่มีชื่อทางพฤกษศาสตร์ว่า Ficus .elastica Roxb. ex Hornem เป็นต้น ฉะนั้นถ้าจะให้กำหนดว่า ไทรชนิดไหนแน่ที่พระพุทธเจ้า ทรงนั่งประทับนั้นคงจะลำบาก แต่โดยคำนึงเอาว่าไทรนิโครธนั้นมีดาษดื่นและ กระจายพันธุ์อย่างกว้างขวาง ประกอบกับมีลำต้นปลอมที่เกิดจากรากอากาศล้อมเป็นปริมณฑล ก็คงเหมาะแก่การพักพิงและหลบภัยธรรมชาติ  ก็คงเหมาะแก่การพักพิง และหลบภัยธรรมชาติได้มากกว่าไทรชนิดอื่นๆ และชื่อทางพฤกษศาตร์ยังมีชื่อพ้องกับ Ficus indica I. ซึ่งหมายถึงไทรอินเดียอีกด้วย